پزشكي از راه دور به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات براي ارائه خدمات پزشکي و بهداشتي از راه دور گفته مي شود. فناوري ارتباطات اين امکان را فراهم مي کند تا خدمات پزشکي به مراکزي که از لحاظ جغرافيايي از مرکز ارائه دهنده مجزا هستند فراهم شود. ارتباط تله مديسين معمولا از طريق خطوط تلفن معمولي براي انتقال سيگنال‌هاي ديجيتالي به کمک کامپيوتر تامين مي شود. همچنين امکانات پيشرفته ارتباطي نظير فيبرهاي‌نوري، خطوط ماهواره اي و موارد مشابه ديگر امکانات گسترده اي را در انتقال اطلاعات فراهم مي کنند.

پزشکی از راه دور ایده اي است که دهه ها درباره آن بحث شده و حالا به نظر می رسد که به تدريج وارد حوزه بهداشت و درمان مي شود. انجمن پزشكي از راه دور آمریکا تخمین می زند که در سال 2012 ميلادي 10 میلیون آمریکایی به طور مستقیم از خدمات پزشکی از راه دور بهره مند شده اند و گزارشي كه به تازگي منتشر شده پیش بینی مي كند پزشکی از راه دور در سال 2013 به ميزان 53 درصد رشد مي كند و در سال 2017 شش برابر مي شود.روبات هاي پزشك نيز به عنوان یکي از شاخه هاي پزشكي از راه دور كه می تواند هزینه های درمانی را پايين نگه دارد، وضعيت مراقبت از بيماران را بهبود بخشد و ميزان دسترسي بيماران به ويژه در جوامع دورافتاده به امكانات پزشكي را افزایش دهد مورد توجه واقع شده.

گذشته از ظهور حسگرها، دسترسی گسترده پزشكان و بيماران به تلفن هاي همراه و دستگاه هایي كه امكان اتصال به اينترنت درهمه جا را دارند و نيز پهناي باند مناسب رؤياي تأمين سلامتي و مراقبت از راه دور را بيشتر به واقعيت نزديك مي كند.شركت ها نيز تحقيقاتي در اين زمينه انجام مي دهند از جمله يكي از شركت ها درحال كار بر روي دستگاه جديدي است كه به افراد اجازه می دهد درجه حرارت، سطح اکسیژن خون، قلب و دیگر اعضای حیاتی و مؤثر بدن را با نگه داشتن آن نزدیک به بدنشان چك كنند. سپس اين اطلاعات از طريق گوشی های هوشمند براي پزشك ارسال مي شود.

 تصور کنید پزشک یا تیم پزشکی بتوانند با سرعت هرچه بیشتر و بدون مراجعه بیمار به مطب، وضعیت بیمار را بررسی کرده، نتایج آزمایشگاهی وی را دریافت کنند و تجویز مورد نیاز را انجام دهند.همه اینها نمونه هایی از فناوری جدیدی است که ما آن را با عنوان تله مدیسین می شناسیم.واژه تله مدیسین (telemedicine) از دو کلمه tele که یک لغت یونانی و به معنی «ارتباطات مسافت دور» است و کلمه مدیسین (medicine) به معنای درمان و طب، تشکیل شده است.تله ­مدیسین از نگاه فناوری اطلاعات، به معنی فراهم­سازی سرویس های پزشکی از یک مسافت دور و از طریق شبکه هایی است که انتقال صدا، ویدیو و داده­ های رایانه ای را پشتیبانی می کنند.

از نظر تاریخچه و این که اولین بار در چه تاریخی واژه تله­مدیسین و کاربردهای آن مطرح شد، نمی توان تاریخ دقیقی را بیان کرد. گروهی سال 1920م. را آغاز چنین تحولی در پزشکی می دانند؛ یعنی زمانی که سازمان فضایی آمریکا توانست با کمک فناوری تله مدیسین، وضعیت سلامت فضانوردان خود را در موقعیت های مختلف، کنترل نماید.اولین امدادرسانی به کوهنوردان از طریق پزشکی از راه دور، در سال 1996م. و سپس تجهیز نمودن آنها در سال 1998م. با ابزارهایی که دمای بدن، نبض و سطح اکسیژن خون کوهنوردان را اندازه می گرفتند (back-bio)، انجام شد. از آن پس، تحولات وسیعی در کاربرد پزشکی از راه دور، در سراسر جهان آغاز گردید؛ به طوری که از مشاورهای ساده پزشکی به کمک تلفن و ایمیل گرفته تا ارسال عکس های رادیولوژی، ام آر آی، سی تی اسکن، نتایج آزمایشگاهی و حتی انجام جراحی از راه دور را شامل می شود.

تله­ مدیسین، با استفاده از ابزارهای چند رسانه ای و با کمک ارسال تصاویر و صدای زنده و همچنین با ارسال پرونده بیمار و پارامترهای حیاتی وی، می تواند بهترین خدمات خود را در مناطق دورافتاده و محروم که خدمت رسانی و سیستم های حمل و نقل در آن جا کمتر توسعه یافته ارائه کند.ساده ترین کاربرد تله­ مدیسین، ارائه مشاوره از راه دور است. این امر، در درمان بیماری های روحی و مشاوره های طولانی مدت، به دلیل صرفه جویی در هزینه و زمان مراجعات، کاربردهای بسیاری دارد.

در سطح بالاتر، تله­ مدیسین قادر خواهد بود تا به انجام جراحی از راه دور، با کمک ربات ها بپردازد. هر چند در نقاط مختلف دنیا، نمونه هایی از جراحی از راه دور صورت گرفته، اما هنوز جنبه تئوری داشته، مراحل آزمایشی خود را طی می کند؛ زیرا نیاز به زیرساخت های سخت افزاری پیچیده و پهنای مناسب باند، برای ایجاد ارتباطات و جلوگیری از بروز خطاهای پزشکی و ایجاد وقفه ارتباطی در حین عمل، از مسائلی هستند که باید در این فناوری، مورد توجه قرار گیرند.

همزمان با واژه تله­ مدیسین، ایجاد پرونده الکترونیک و سلامت الکترونیک نیز مطرح شده است؛ به این ترتیب که با کمک سوابق بیمار در بانک های اطلاعاتی ایجاد شده توسط مراکز درمانی، پزشک می تواند به اطلاعات مورد نظر در هر شرایطی، دسترسی یابد. همچنین تیم های پزشکی می توانند به بررسی گروهی و همزمان پرونده بیمار بپردازند.از طرف دیگر، با ایجاد پرونده الکترونیک، پزشک یا تیم پزشکی، به راحتی می تواند روند بهبود بیماری، تداخلات دارویی، حساسیت ها و نتایج آزمایشگاهی را به راحتی بررسی نماید.همچنین شرکت­های بیمه ای می توانند با کمک این اطلاعات، به تحلیل درست و دقیقی دسترسی یابند.برای تحقق و کاربرد تله­ مدیسین در سطح گسترده، می توان ابزارهای زیر را به کار گرفت:

1. شبکه اینترنت، جهت آموزش و دسترسی به اطلاعات پزشکی و مشاوره.

2. واقعیت مجازی با استفاده از شبیه سازها؛ به این ترتیب که افراد با کمک دستگاه های شبیه­ساز، به صورت آزمایشی، مهار ت ها و آموزش های لازم را جهت مواجهه با موقعیت های واقعی و حوادث غیرمترقبه، به دست می آورند؛ مانند: شبیه­سازی فوریت های پزشکی در میدان های جنگ و یا هنگام وقوع زلزله، سیل، آتش سوزی.

3. استفاده از ویدیو کنفرانس و انجام مشاوره های ویدیویی.

4. استفاده از کامپیوترهای جیبی و PDAها، توسط امدادگران، پزشکان و سایر افراد، جهت ارسال اطلاعات لازم و گرفتن مشاوره های فوری از هر نقطه از جهان.

5. استفاده از لباس­های هوشمند، جهت ارسال وضعیت شخص به تیم پزشکی؛ مانند ارسال وضعیت و موقعیت جغرافیایی سربازان و مجروحان جنگی به امدادگران.

به طور خلاصه، مزایای تله مدیسین، عبارتند از:

1. صرفه جویی در وقت (برای پزشک و بیمار).

2. کاهش هزینه مراجعات متعدد به مطب.

3. کاهش خطا و بالا بردن سرعت مشاوره ها.

4. بهره گیری از بانک اطلاعات بیماران، جهت بررسی روند بهبود بیماری.

5. استفاده از تجربیات پزشکان و متخصصان، در نقاط دیگر جهان.

6. سهولت تبادل نتایج آزمایشگاهی، تصاویر رادیولوژی و ...

7. بهبود ارائه خدمات پزشکی به مناطق روستایی و دورافتاده.

8. استفاده از تله­مدیسین در آموزش بهورزان روستایی، دانشجویان و کادر پزشکی.

9. انجام اعمال پیچیده جراحی از راه دور، به کمک ربات هایی که توسط پزشکان هدایت می شوند.

10. افزایش دسترسی به مراقبت های بهداشتی (شهری و روستایی).

11. بهبود کیفیت مراقبت های بهداشتی.

12. کاهش خطاهای پزشکی.

13. بهبود دسترسی به اطلاعات، به ویژه در زمینه بیماری های واگیر و همه گیر.

14. تبادل یافته های جدید پزشکی بین پزشکان سراسر جهان.

با این حال همانند فناوری های جدید، در راه فراهم آوردن بستری لازم، برای همگانی شدن و دسترسی وسیع به کاربردهای تله مدیسین، موانعی وجود دارد. شاید بتوان موارد زیر را از موانع مهم بر سر راه تحقق این فناوری دانست:

1. عدم آشنایی افراد با فناوری تله­مدیسین.

2. نیاز به زیرساخت­های پیچیده فنی و الکترونیکی و بالا بودن هزینه تجهیزات.

3. روش های حفظ امنیت اطلاعات.

4. نیاز به روش­های قانونی، جهت پی گیری خطاها و سهل انگاری پزشکی از راه دور.

5. مسائل مربوط به شرکت های بیمه.

6. ترس بیماران در استفاده از این روش.

7. ترس برخی از پزشکان، در بروز خطاهای پزشکی در این روش.

8. عدم اطمینان به برخی سایت های اینترنتی پزشکی و مشاوره ای.

تله مديسين را مي توان در سه حوزه مختلف بررسي کرد:
 
1)کمک به تصميم گيري
ساده ترين امکان تله مديسين استفاده از بانک اطلاعاتي مراکز درماني جهت تصميم گيري صحيح متخصصان است. اين عملکرد که قديمي ترين کاربرد تله مديسين است به کمک موتورهاي جستجو نتايج تحقيقات و روش‌هاي مختلف درمان را براي پزشکان در هنگام کار فراهم مي کند.
 
2) انتقال حس
منظور از انتقال حس، ارسال اطلاعات بيمار از يک مرکز به مرکز ديگر است. اطلاعاتي نظير سيگنال هاي حياتي بيمار به خصوص تصاوير راديولوژي ديجيتال و حتي تصوير ظاهري بيمار را مي‌توان از طريق تله مديسين منتقل نمود.
 
3) همکاري در مديريت بيمار به صورت RealTime
مهمترين و جديدترين کاربرد تله مديسين به کارگيري فنآوري انتقال تصاوير ويدئويي بيمار است که کمک مي‌کند پزشکان مختلف در فرايندهاي درماني از قبيل عملهاي جراحي يا فرايندهاي دراز مدت وضعيت درمان را مديريت کنند. علاوه برتصاوير ويدئويي وضعيت ظاهري بيمار، اطلاعات تجهيزات گوناگوني نظير استتوسکوپ، افتالموسکوپ، اتوسکوپ و درماسکوپ نيز مي‌تواند منتقل شوند.
 
کاربردهاي باليني پزشكي از راه دور
در تله مديسين انتقال داده‌هاي زير صورت مي گيرد که شامل عکس هاي پزشکي، گزارشهاي دوجانبه سمعي و بصري، گزارش هاي پزشکي بيمار، استخراج داده‌ها از مراکز پزشکي (شامل ا طلاعات ضروري) و فرستادن آن به صورت فايل است. تله مديسين در دنياي امروز شامل برهم کنش دو سيستم سمعي بصري بين بيمار و تخصص هاي پزشکي، فرستادن داده‌هاي مربوط به بيمار از منزل به کلينيک يا انتقال فايل مربوط به داده‌هاي پزشکي بيمار است. بطور کلي تله مديسين با هدف بالا بردن کيفيت درمان، بهبود ارتباط ميان مراکز پزشکي، بهينه سازي دسترسي به متخصصان، کاهش نياز به حمل و نقل بيماران و کاهش هزينه هاي درماني به کار گرفته مي شود. امروزه بسياري از تخصصهاي پزشکي از تله مديسين به طور گسترده استفاده مي کنند. از متخصصان قلب و عروق گرفته تا متخصصان پوست، مراقبت هاي پزشکي، خانگي، متخصصان غدد، جراحان، راديولوژيست‌ها و حتي روان پزشکان اين فنآوري پيشرفته را به خدمت گرفته اند. ثابت شده است که تله مديسين در مراقبت هاي پزشکي بهداشتي مناطق روستايي داراي بهترين فايده و تاثير می‌باشد.
 
* مراقبت در منزل
باتوجه به رشد جمعيت سالمند در ایران و کمبود پزشک متخصص مراقبت در منزل از طريق تله مديسين داراي پتانسيل روبه رشد فراواني می‌باشد.
 

* مانيتورينگ بيمار
با مانيتور از راه دور بيمار که جايگزين مانيتورينگ هولتر شده است مي‌توان اطلاعات بيمار را از خانه وي به محل کار متخصص قلب منتقل نمود. و یا در مناطق دور دست که روانپزشک ساکن ندارند. مي‌توان از بيماران به طريق ويديو کنفرانس، شرح حال گرفت و تحت درمان و پيگيري توسط روانپزشک ساکن منطقه ديگر قرار داد.
 
 
 
* جراحي
موارد استفاده ويديو کنفرانس در جراحي به صورت: Intra-Operative ، Pre-Operative ، Post–Operative می‌باشد. مي‌توان از بيماران با استفاده از ويديو کنفرانس شرح حال گرفت. تا غربالگري اوليه کانديداهاي عمل صورت گيرد. اين روش از مسافرت بيماران جهت مشاوره به مراکز جراحي در مناطق ديگر جلوگيري مي‌کند. طي عمل جراحي، تله مديسين مي‌تواند جهت ارتباط برقرار کردن با يک استاد ديگر حين عمل مورد استفاده قرار گيرد که تله مديسين ناميده مي‌شود. و يا مي‌تواند جهت نشان دادن روش عمل به پزشکان و دانشجويان استفاده شود که در اين صورت از حضور آنها در اتاق عمل و شلوغي ناشي از آن جلوگيري مي‌شود. بالاخره مي‌توان از تله مديسين جهت پيگيري هاي بعد از عمل بهره گرفت.

 
* پزشكي از راه دور اورژانس
یکی از کاربردهای عمده تله مدیسین بخش اورژانس است و پزشکان همواره در اين بخش نياز به مشاوره انواع تخصص ها دارند. به خصوص در مناطق دور افتاده که دسترسي به تخصص هاي مختلف فراهم نيست. تله مديسين امکانات گسترده‌اي را جهت بالابردن کيفيت درمان در بخش اورژانس فراهم مي کند. البته تاثير کارآيي تله مديسين به امکانات و زير ساخت هاي هر مرکز مربوط مي شود. امروزه کاربرد اين فرايند تا آن حد پيش رفته است که کاهش اشتغال پزشکان در بخش اورژانس به يک نگراني در جامعه متخصصان اورژانس تبديل شده چرا که مرکز اورژانس مي توانند بدون نياز به پزشک متخصص اورژانس و با اتکا به مشاوره چندين متخصص مستقر در مراکز شبکه‌هاي تله مديسين خدمات خود را با کيفيت بهتر ارائه دهند. (در تحقيقات نشان داده شده است که جهت پوشش ICU هاي امريکا به صورت 24 ساعته و 7 روز در هفته احتياج به 35000 پزشک متخصص طب اورژانس وجود دارد. در صورتيکه در حال حاضر فقط 5500 پزشک اورژانس در آمريکا وجود دارد)
 
* سیستمهای تله رادیولوژی (Tele Radiology Systems)
سیستمهای تله‌رادیولوژی (رادیولوژی از راه دور)، انتقال الکترونیکی تصاویر رادیویولوژیک و متون مشاوره ای، از محلی به محل دیگر را به عهده دارند. سیستمهای تله رادیولوژی، به نحوی طراحی شده‌‌اند که تشخیص و مشاوره را تسهیل نموده و امکان برقراری ارتباط بخشهای مختلف بیمارستان با سایر بخشها، منزل پزشکان یا درمانگاه را از طریق خطوط تلفن،‌ شبکه‌های دیجیتالی و یا انتقال مایکروویو یا ماهواره ای را فراهم می‌آورند. از آنجا که امکان انتقال داده‌های تصویری به مسافت هزاران کیلومتر وجود دارد، بیمارستانها و مراکز پزشکی اورژانس دور دست که فاقد رادیولوژیست مقیم می باشند، می‌توانند تصاویر مربوطه را جهت مرور و تفسیر به رادیولوژی در بیمارستان بزرگتری انتقال دهند تا بررسی و تفسیر مناسبی در این زمینه، صورت گیرد. رادیولوژی از راه دور، امکان مشاوره online دو سویه را فراهم ساخته و این امکان را به رادیولوژیست می دهد که به چندین درمانگاه رادیولوژی مستقل یا مرکز سیار، خدمات رسانی کند بدون آنکه بخش رادیولوژی بیمارستان را ترک نماید. همچنین تله رادیولوژی، توسط ارتش در مواقع جنگ و بوسیله پرسنل پزشکی اورژانس در هنگام بروز بلایای طبیعی، مورد استفاده قرار گرفته و از این طریق تشخیص و درمان اورژانس را بهبود می بخشد.
   
 
 
* سیستم های ویدئو کنفرانس Video Conferencing Systems
سیستمهای ویدئوکنفرانس تله مدیسین، به منظور تشخیص و تجویز درمان طبی بیمارانی که در نقاط دور قرار دارند،‌ مشاوره بالینی متخصصین از راه دور، آموزش پرسنل پزشکی و امور اداری-تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. تله مدیسین می‌تواند به اندازه یک مکالمه تلفنی میان پرسنل یا ارسال فاکس از یک متخصص قلب به پزشک مراقبت‌های اولیه ساده بوده و یا در حد معاینه ویدیوئی همزمان، توسط پزشکانی که صدها کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند پیچیده باشد. امروزه،‌ متداولترین مورد مصرف این تکنولوژی، آموزش و مدیریت است. البته موارد استفاده از تکنولوژی تله مدیسین رو به افزایش است. امروزه از مواردی که در آنها تصاویر (مثل تصاویر رادیوگرافی یا اسلایدهای پاتولوژی) و دیگر اطلاعات مربوط به بیمار در یک طرف گرفته شده و به سیستم حافظه در سمت دیگر ارسال می گردد تا بعدا مورد بازبینی قرار گیرد، در تله رادیوگرافی، تله پاتولوژی و تله درماتولوژی استفاده می شود.

استفاده از تکنولوژی ویدئوکنفرانس تله مدیسین می‌توان هزینه‌های مسافرت متخصصین و انتقال بیمار و زمان لازم جهت تشخیص بیماری و تصمیم گیری در مورد درمان را کاهش دهد. مفید بودن تکنولوژی تله مدیسین به خصوص در ادغام منابع بالینی سیستمهای بهداشتی-بیمارستانی، غلبه نمودن بر موانع جغرافیایی و کمبود پرسنل پزشکی در هنگام درمان بیماران در سوانح و موقعیت‌های جنگی و ارائه خدمات مراقبت بهداشتی به بیماران واقع در مناطق ایزوله (مثل نواحی روستایی و زندانها) به اثبات رسیده است. انتظار می‌رود پذیرش و استفاده گسترده‌تر از تکنولوژی تله مدیسین کیفیت مراقبت را افزایش داده و از هزینه مراقبتهای تخصصی بین المللی بکاهد.
 
* آموزش از راه دور
آموزش مداوم کارکنان حرف پزشکی امروزه به یک ضرورت اجتناب ناپذیر تبدیل شده است. آموزش ممکن است شانس تشخیص صحیح بیماریها در مرحله اول را افزایش داده و همچنین با توجه به پیش­گیری و توصیه­های بهداشتی از قبیل رژیم غذایی و رعایت بهداشت و دیگر ضرورتهای یک زندگی سالم هزینه‌ها و تجهیزات مصرفی را به حداقل برساند.

مسائل تكنولوژيك پزشكي از راه دور
از آنجايي‌که تله مديسين در روابط پزشک و بيمار به کار مي رود، تکنولوژي نقش بسيار مهمي را در ایجاد این ارتباط ایفا می‌کند. مسائل تکنولوژي تله مديسين را مي توان به ارتباطات راه دور تکنولوژي تصوير و صدا و شبکه تقسيم بندي نمود.

* انتخاب بستر ارتباطی راه دور :
اولين و سخت ترين گام پيشروي برنامه نويسان تله مديسين، انتخاب نوع ارتباط از راه دور است که شامل انواع مختلفي از نظر پهناي باند و انواع گوناگوني از نظر تكنولوژي مخابراتي مانند ماهواره ميکرويو، بي سيم، کابل و اينترنت می‌باشد. به عنوان يك مثال ساده مي توان زير ساخت هاي ارتباطي را از جنبه هاي مختلف به صورت جدول زير مقايسه نمود.

* تکنولوژي صدا و تصوير

از آنجايي که عملکرد تله مديسين بر مبناي انتقال دوطرفه اطلاعات صدا و تصوير بنا شده است. بنابراين پيشرفت اين تکنولوژي کليد موفقيت استفاده باليني از تله مديسين می‌باشد.

* شبکه :

ارتباط سريع و پايدار بين دو مرکز دور و بيمار جهت استفاده باليني تله مديسين حياتي می‌باشد و به همين دليل تهيه شبکه‌هاي ارتباطي با در نظر گرفتن نکات فني مناسب لازم است. شبکه بايد داراي قابليت پيگيري انتقال اطلاعات باشد و قابليت اتصال به شبکه هاي ديگر را نيز داشته باشد. خصوصيات فني مانند پهناي باند، پردازش اطلاعات، امنيت اطلاعات و ترافيک اطلاعات در اين زير مجموعه می‌باشد.

تله ­مدیسین در ایران نیز طرفداران بسیاری دارد و به تدریج، جایگاه خود را به دست خواهد آورد.برگزاری همایش های بین المللی و داخلی تله­ مدیسین و سلامت الکترونیک در دانشگاه ها و مراکز علمی کشور را می توان قدمی مؤثر در این زمینه دانست. به این ترتیب، دنیای فناوری، با کمک تله ­مدیسین، پزشک را به خانه شما خواهد آورد و به زودی، روش های نوین پزشکی و تجربه های متخصصان خبره، در دسترس همگان قرار خواهند گرفت.

منابع:تله مدیسین و سلامت الکترونیک، فناوری اطلاعات.